Het woord sjamaan is een soort tegenwoordig zeer in trek. Jan en alleman meet zich deze titel aan. Vaak wordt de ware betekenis niet eens begrepen. Van oorsprong komt dit woord van het Evinki volk uit Siberië. Het betekent letterlijk: de ene die weet. Tegenwoordig denken velen dat sjamaan staat voor elk soort medicijnman, terwijl anderen denken dat het de titel is voor een ieder met een sterke persoonlijkheid en een doordringende blik.

Een sjamaan wordt feitelijk gedefinieerd door hoe hij of zij werkt. Een sjamaan is een man of vrouw die zijn of haar staat van bewustzijn naar believen kan veranderen, om naar een andere werkelijkheid te reizen voor het verkrijgen van krachten en kennis. Ook kan een sjamaan zo’n reis maken om zielsdelen terug te vinden. Wanneer de taak is volbracht keert de sjamaan terug om de krachten of de kennis te gebruiken om zichzelf of anderen te helpen.
Door gebruikmaking van ritmisch drummen, dansen en zingen, kan de sjamaan een verschuiving in bewustzijn ervaren. Daardoor kan zijn ziel een reis maken naar wat traditioneel bekend staat als de Spirit World, de Geestenwereld. In veel culturen wordt de Spirit World verdeeld in drie delen: de Bovenwereld, de Middenwereld en de Lagere wereld.

De reis
De sjamaan kiest voor zijn reis een ingang in de aarde. Hij stuurt zijn ziel door die ingang. Het kan van alles zijn: een grot, een bron, een gat in een boom, een vossenhol. Zelfs een door mensen gemaakt hol of een mijnschacht. Het hol wordt een tunnel, dieper en dieper, en uiteindelijk opent de tunnel zich naar die bijzondere wereld. Hoe die wereld er uit ziet valt niet te voorspellen. Wat er in die wereld gebeurt evenmin. Je kunt personen ontmoeten, je totemdier leren kennen, of je Spirit-helpers spreken.
In het begin zal het visualiseren van het gebruik van die ingang tijd vergen, op den duur gaat de overgang naar de andere werkelijkheid steeds sneller.

De Amerikaans antropoloog Michael Harner vertelt in zijn boek The Way of the Shaman dat het sjamaans reizen, net als andere basistechnieken van het sjamanisme, door iedereen vrij makkelijk kan worden geleerd.

Sjamanisme en psychologie
Veel van de modern psychotherapeutische methodes hebben hun wortels in het sjamanisme. Om die reden lijkt sjamanisme aan de oppervlakte soms op hedendaagse therapievormen. Niet verwonderlijk dus, dat je soms mensen hoort uitleggen dat een sjamaanse reis een innerlijke reis is, naar het onbewuste, het hogere zelf. Deze uitleg is gebaseerd op het westerse gezichtspunt, waarin de mens als de top van de schepping wordt gezien, en waarin – in tegenstelling tot het sjamanisme – geen bewustzijn toedicht aan andere levensvormen.
Vanuit het sjamaanse gezichtspunt bestaat de net-alledaagse werkelijkheid van de Spirit World parallel aan de dagelijkse werkelijkheid van ons bewustzijn, en onafhankelijk van onze geest. De sjamaan weet dat alle dingen van de schepping een ziel hebben, en weet ook dat het mogelijk is om te communiceren met die andere spirituele essenties door naar hem toe te reizen, en de barrières van ruimte en tijd te doorbreken. De sjamaanse technieken zijn krachtig, hoe ze ook worden uitgelegd. Maar als we teveel uitgaan van de psychologische redenering, lopen we het risico om onszelf af te scheiden van het grootste deel van van de kracht van de sjamaan.
De kracht van sjamaanse reizen schuilt in het feit dat het een reis van de ziel is. En dat de ziel van de sjamaan terugkeert met de kracht van het universum, de sterkste medicijn die er bestaat.
Een van de meest voorkomende misvattingen over sjamanisme is dat het een religie is, met de sjamaan in de rol van priester. Dit is absoluut niet het geval. In sommige samenlevingen functioneert de sjamaan ook als leider van ceremonies, maar de twee activiteiten worden nooit gemengd. In de ceremonieën van de sjamaan wordt een brug geslagen tussen de Spirit World en de dagelijkse werkelijkheid zoals we die kennen, en vaak ervaren alle deelnemers aan het ritueel de aanwezige kracht.
Alles wat leeft, bezit een Spirit. Daarom zijn wij allemaal verbonden; mensen, bomen, dieren, stenen, bergen, zeeën, Hemel en Aarde. Sjamanisme is gebaseerd op ervaring uit eerste hand, en niet op religie. Maar veel religies zijn wel beïnvloed door het sjamanisme.

Spontane initiatie
Traditioneel gezien wordt een sjamaan meestal geïnitieerd door de Spirit World. In onze hedendaagse cultuur worden dergelijke ervaringen wel omschreven als uittredingen (out of body experiences), psychotische episodes, openbaringen of krachtige dromen, afhankelijk van hoe ze plaatsvinden en hoe ze worden gezien. Soms gaan deze ervaringen gepaard met ziekte. Als dit gebeurt wordt een ervaren sjamaan geconsulteerd en gevraagd om de nieuw geïnitieerde te onderrichten. Soms zijn de leringen de enige genezing voor de ziekte. De leringen van de ervaren sjamaan bestaan vooral uit het creëren van leersituaties voor de nieuweling. De sjamaan zal zich altijd realiseren dat het universum de ware leraar is.
Sjamanen zijn in ieder geval al zo’n 20.000 jaar actief, en misschien wel 200.000 jaar. Het is dus geen New Age ding, al is er in onze tijd wel een opleving. De makkelijkste manier om iets te leren over sjamanistisch werk is een cursus volgen. Maar zoals gezegd, het kan maar zo gebeuren dat je spontane initiële ervaringen hebt. Hoe lang duurt het om een sjamaan te worden? Het duurt maar een paar minuten om een sjamanistische ervaring te hebben. Maar het duurt een heel leven om een sjamaan te worden. Iemand die tegen je zegt: “Nu ben ik een sjamaan!” is gegarandeerd nog maar een leerling. Het is niet de sjamaan die besluit dat hij een sjamaan is, het zijn de mensen die naar hem toe komen. De ware sjamaan weet dat de Spirits het werk doen. Geen Spirits, geen sjamaan.
Interesse voor het sjamanisme komt vaak voort uit een behoefte aan kracht, uit de behoefte om meer in contact te komen met hun leven en hun omgeving. Vaak brengt het meer dan verwacht.
Zelfs beginners zullen ervaren dat ze zich sterker voelen met hun Spirit-helpers bij zich. Het is ook typerend dat beginners sterk de behoefte voelen om hun krachten te gebruiken en anderen te gaan helpen. Het verschil tussen een ‘normaal persoon’ en een sjamaan is, dat de sjamaan wie zijn Spirit-helpers zijn, hoe hij met ze in contact kan komen en hoe ze samenwerken. Een sjamaan is alleen een sjamaan als hij ‘aan het sjamaniseren’ is, voor de rest is hij een ‘normaal persoon’.

Sjamaans helen
Helen is het belangrijkste werk van de sjamaan. Centraal in het begrijpen van sjamanisme – en in het bijzonder sjamaans helen – is het concept van kracht. Dat is geen kracht als in vermogen of macht, maar kracht als in energie. Van oudsher ziet de sjamaan twee oorzaken voor ziekte. De patiënt heeft iets in zich wat daar niet hoort te zijn (indringing), of hij mist iets wat er wel zou moeten zijn. En aangezien alles een ziel bezit, geldt dat ook voor ziekte. In geval van indringing is het de taak van de sjamaan om de ziel, de spirit, van de ongewenste energie te verwijderen.
Heel vaak is de belangrijkste oorzaak van ziekte scheiding. Dat kan letterlijk of figuurlijk zijn. Afgesneden zijn van je omgeving, van je geliefden, of van jezelf. Een deel van je ziel kwijt zijn. Dit afgescheiden zijn brengt energieverlies – krachtverlies – met zich mee. Energieverlies betekent dat er ruimte ontstaat voor indringing. Als je in je kracht staat, vol kracht bent, in goed contact stat met de wereld om je heen, met de rest van het universum, dan kan er ook niets binnendringen. Dan zijn je Spirit-helpers (je gidsen), je krachtdieren en je leraren nabij. Je luistert naar wat ze je te zeggen hebben en volgt hun adviezen op. In iets meer dagelijkse taal: je volgt je intuïtie. Je hebt vertrouwen.
In het andere geval is gebrek aan vertrouwen één van de meest opvallende symptomen. Angst is er ook een. Krachtverlies vertaalt zich dan in ‘dingen die verkeerd gaan’.
Een van de meest ernstige vormen van krachtverlies is wat de sjamaan noemt verlies van de ziel, of van een zielsdeel. Deze afscheiding van de eigen ziel kan maken dat we afgescheiden raken van het eigen lichaam, van onze relaties, van onze omgeving en van het leven zelf. De meesten van ons hebben dit tot op zekere hoogte in ons leven wel meegemaakt. Als we geluk hebben keert het zielsdeel dat we verlies kort daarop weer terug bij ons. Maar soms kunnen deze zielsdelen de weg terug niet meer vinden.

Hoe gaat een ziel of zielsdeel verloren? Over het algemeen is dat wanneer we een traumatische ervaring hebben, of als we iets ondraaglijks doorstaan. Helaas komen beide oorzaken in onze maatschappij veelvuldig voor. We worden ermee geconfronteerd vanaf onze kindertijd, in sommige gevallen zelfs vanaf voordat we geboren werden. Er zijn heel veel oorzaken voor zielsverlies, en soms kun je dat letterlijk beluisteren in de taal. Iemand die zojuist een geliefde heeft verloren kan wel eens zeggen: “Toen mijn vrouw overleed, was het net of een deel van mezelf met haar meeging.” Bij geestelijke of lichamelijke mishandeling: “Mijn geest was gebroken.” Bij het einde van een relatie: “Zij stal mijn ziel.”

Vaak genoeg geven we het zielsdeel zelf weg. De reden daarvoor kan lijfsbehoud zijn. Wanneer we op een punt in ons leven komen dat we ons realiseren dat er iets niet in orde is, dan is het vaak onbegonnen werk om te ontdekken wat er precies aan de hand is. Dat kan de aanleiding zijn voor allerlei dingen, allerlei stappen die iemand onderneemt. Vaak onder het motto: “Ik ben op zoek naar mezelf.” De sjamaan helpt dergelijke mensen letterlijk zichzelf terug te vinden.